Zespół jelita drażliwego (IBS – Irritable Bowel Syndrome) jest zaburzeniem czynnościowym przewodu pokarmowego, które charakteryzuje się przewlekłymi objawami ze strony jelit bez widocznych zmian zapalnych, strukturalnych lub biochemicznych w standardowych badaniach.
IBS zaliczany jest do tzw. zaburzeń jelitowo-mózgowych (zaburzeń osi jelito – mózg). Oznacza to, że dwukierunkowa komunikacja między układem nerwowym, a układem pokarmowym jest zaburzona. Czynnikiem wywołującym objawy jelitowe bardzo często jest przewlekły stres, lęk lub inne czynniki emocjonalne, a z kolei nieprawidłowości w pracy jelita oraz dysbioza wpływają na zaburzenia funkcji układu nerwowego (m.in. stany depresyjne).
Choroba ta występuje na całym świecie, jednakże częściej w krajach wysokorozwiniętych. 3-4 razy częściej u kobiet niż u mężczyzna, najliczniej u osób 30 – 40 letnich.
Kryteria rozpoznawania zespołu jelita drażliwego (Kryteria Rzymskie IV)
- Nawracający ból brzucha (min. 1 dzień w tygodniu w ciągu ostatnich 3 miesięcy*)
oraz co najmniej 2 z poniższych powiązanych z bólem objawów:
- poprawa po wypróżnieniu
- zmiana częstotliwości stolca
- zmiana formy/stanu stolca
* przy występowaniu objawów przynajmniej od sześciu miesięcy
IBS można dalej podzielić na podtypy według dominujących zaburzeń rytmu wypróżnień (np. IBS-C z przewagą zaparć, IBS-D z przewagą biegunek, IBS-M postać mieszana).
Objawy IBS
Najczęściej występują:
- ból brzucha i skurcze – często związany z wypróżnieniem lub po zjedzeniu posiłku, najczęściej w podbrzuszu
- zmiana rytmu wypróżnień, zmiana konsystencji stolca – zaparcia, biegunki lub naprzemiennie
- uczucie niepełnego wypróżnienia lub parcie na odbyt
- wzdęcia i gazy
- śluz w stolcu
Te objawy są przewlekłe, ale nie wskazują na proces zapalny ani uszkodzenie jelit.
U dużej grupy pacjentów mogą występować również objawy przerostu bakteryjnego jelita cienkiego SIBO oraz choroby refluksowej przełyku.
Kiedy IBS może być czymś poważniejszym? „Objawy alarmowe”
Objawy IBS często pokrywają się z objawami innych chorób przewodu pokarmowego, stąd w diagnostyce klinicznej stosuje się tzw. alarmowe symptomy, których obecność powinna skłonić do pogłębionej diagnostyki, ponieważ mogą wskazywać na przykład na nieswoiste choroby zapalne jelit, nowotwory, choroby pasożytnicze, autoimmunologiczne albo metaboliczne:
- krwawienie z przewodu pokarmowego lub krew w stolcu, smolisty kolor stolca!
- niedokrwistość z niedoboru żelaza
- niezamierzona utrata masy ciała
- gorączka
- objawy pojawiające się po 50. r. ż.
- objawy pojawiające się w nocy
- wywiad rodzinny chorób jelita grubego lub nowotworów jelit
Obecność tych objawów u pacjenta z podejrzeniem IBS bezwzględnie wymaga konsultacji lekarskiej i pogłębionej diagnostyki!
IBS, a inne choroby jelit — kliniczna różnica
Zespół jelita drażliwego IBS
- Nie wykazuje zapalenia jelit w biopsji, obrazie endoskopowym ani markerach zapalnych.
- Brak trwałych zmian w strukturze jelita, takich jak: uchyłki, owrzodzenia, polipy, zwężenia.
- Objawy są funkcjonalne i wynikają z zaburzeń interakcji jelita z układem nerwowym.
- Nie wiąże się z powikłaniami zapalnymi czy narastaniem uszkodzeń błony śluzowej.
Choroby zapalne jelit (IBD: Choroba Leśniowskiego – Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego)
To choroby zapalne o podłożu autoimmunologicznym, w których stwierdza się:
- widoczne zmiany zapalne i uszkodzenie błony śluzowej
- obecność markerów zapalnych (np. podwyższona CRP, kalprotektyna w kale)
- objawy pozajelitowe — np. zapalenia stawów, zapalenie oczu (uveitis), zmiany skórne
- krwawienie z przewodu pokarmowego, utrata masy ciała, gorączka
- ryzyko powikłań wymagających hospitalizacji lub zabiegu
Podstawy diagnostyki — jak odróżnić IBS od chorób zapalnych jelit?
Wywiad i kryteria kliniczne
Diagnostyka IBS zaczyna się od szczegółowego wywiadu i zastosowania Kryteriów Rzymskich IV jako standardu klinicznego dla IBS. Podałam te kryteria na początku artykułu.
Badania pomocnicze
Badania krwi
- morfologia (ocena anemii)
- CRP – ocena stanu zapalnego
- Test przesiewowy w kierunku celiakii
Badania stolca
- kalprotektyna w kale – marker zapalenia jelit (wysoka w IBD; zwykle normalna w IBS)
- testy na krew utajoną
- badanie mikrobiologiczne i parazytologiczne kału
Badania endoskopowe
Kolonoskopia z biopsją jest kluczowa, gdy występują objawy alarmowe lub gdy IBS-czy organiczna choroba nie da się jednoznacznie rozróżnić na podstawie badań nieinwazyjnych.
Test oddechowy w kierunku SIBO/IMO
Najważniejsze wnioski
- IBS to schorzenie czynnościowe, diagnozowane na podstawie objawów klinicznych (Kryteria Rzymskie IV), bez zmian zapalnych czy strukturalnych jelit.
- Objawy alarmowe (jak krew w stolcu, anemia, utrata masy ciała czy gorączka) wskazują na ryzyko innych chorób i wymagają pogłębionej diagnostyki.
- IBS może współwystępować z innymi schorzeniami lub nawracać, ale sam nie powoduje uszkodzenia jelita ani objawów zapalenia pozajelitowego.