Jeszcze kilkanaście lat temu jelita kojarzono głównie z trawieniem. Dziś, na podstawie licznych badań naukowych i przeglądów systematycznych publikowanych w renomowanych czasopismach medycznych, wiemy, że przewód pokarmowy i mózg pozostają w stałym, dwukierunkowym kontakcie. Ten system komunikacji nazywamy osią jelito–mózg (gut–brain axis).
To nie metafora. To realna, biologiczna sieć połączeń nerwowych, hormonalnych i immunologicznych, która sprawia, że:
- stres może wywołać ból brzucha, biegunkę, zaparcia,
- przewlekłe problemy jelitowe mogą wpływać na nastrój,
- stan mikrobioty może modulować reakcję na stres i funkcje poznawcze.
Poniżej przedstawiam najważniejsze mechanizmy tej komunikacji – w oparciu o aktualną wiedzę z zakresu neurogastroenterologii i Evidence Based Medicine.
Jak mózg/OUN wpływa na jelita?
Mózg komunikuje się z jelitami głównie przez nerw błędny, który przekazuje sygnały zarówno z ośrodkowego układu nerwowego do przewodu pokarmowego, jak i z jelita do mózgu.
Co się dzieje w praktyce?
Gdy odczuwamy stres zmienia się:
- motoryka jelit (może pojawić się biegunka lub zaparcia),
- wydzielanie soków trawiennych,
- przepuszczalność bariery jelitowej,
- aktywność układu odpornościowego w jelicie.
To dlatego silne emocje często powodują ból brzucha, a przewlekły stres sprzyja nasileniu objawów zespołu jelita drażliwego (IBS).
Badania kliniczne pokazują, że modulacja stresu (np. terapia poznawczo-behawioralna, techniki relaksacyjne) może zmniejszać objawy jelitowe – co potwierdza kierunek komunikacji: mózg → jelito.
Jak jelita wpływają na mózg?
Komunikacja działa również w drugą stronę.
W jelitach żyją biliony mikroorganizmów tworzących mikrobiotę jelitową. To nie są jedynie „bakterie trawienne”. To biologicznie aktywny ekosystem produkujący związki wpływające na cały organizm – w tym mózg.
Bakterie jelitowe produkują niezbędne dla organizmu związki, w tym krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (m.in. maślan), witaminy (głównie z grupy B oraz witaminę K), neuroprzekaźniki (serotonina, GABA) oraz enzymy trawienne.
Co ważne – około 90% serotoniny powstaje w jelitach. Choć serotonina jelitowa nie przechodzi bezpośrednio do mózgu, jej produkcja wpływa na sygnalizację nerwową i immunologiczną.
Zaburzenia osi jelito–mózg obserwuje się m.in. w:
- zespole jelita drażliwego (IBS),
- depresji,
- zaburzeniach lękowych,
- chorobie Parkinsona,
- chorobie Alzheimera.
W przypadku choroba Parkinsona badania sugerują, że proces neurodegeneracyjny może rozpoczynać się w jelicie, a nie w mózgu – co jest przedmiotem intensywnych analiz naukowych.
Podsumowując, na podstawie badań klinicznych możemy powiedzieć, że:
- przewlekły stres zaburza funkcjonowanie jelit, powodując nadmierną lub niedostateczną ich aktywność;
- nieprawidłowa mikrobiota jelitowa może przyczyniać się do powstania depresji, stanów lękowych, a także chorób neurodegeneracyjnych;
- dieta bogata w błonnik i produkty fermentowane wspiera produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), mających szczególny wpływ na zdrowie jelit, wzmacniających barierę jelitową i regulujących odporność;
- aktywność fizyczna wpływa pozytywnie na mikrobiotę, pracę jelit oraz stan psychiczny;
- terapia psychologiczna może zmniejszać objawy jelitowe.